เชื้อรา candida ที่ผิว ช่องคลอด และปาก
เชื้อรา candida ที่ผิว หนัง,ช่องคลอดและปาก ,oral ,vaginal and superficial candidiasis
Superficial Candida infection
เชื้อที่ทำให้เกิดโรคได้บ่อยคือ Candida albicans ซึ่งพบเป็น normal flora อยู่แล้วในบริเวณเยื่อบุปาก, ทางเดินอาหารและช่องคลอด โดยอยู่ในรูปของ yeast form เมื่อมีปัจจัยส่งเสริมที่เหมาะสม จึงจะทำให้เกิดโรคขึ้น โดยตัวเชื้อจะเปลี่ยน form เกิดมีทั้ง yeast, hyphae และ pseudohyphae
Superficial candidiasis มีได้หลายแบบ แต่จะขอกล่าวถึงเฉพาะ Oral และ Cutaneous candidiasis เท่านั้น
Oral candidiasis
แบ่งเป็น 5 clinical form
1. Acute pseudomembranous candidiasis (oral thrush) เป็นชนิดที่พบบ่อยที่สุด เกิดจากมี invasion ของ candida บริเวณ buccal mucosa ลักษณะที่พบบ่อยคือ เป็นฝ้าขาว ๆ เปื่อยยุ่ยคล้ายคราบน้ำนมที่บริเวณกระพุ้งแก้ม, เยื่อบุเพดานปาก ถ้าเขี่ยเอาฝ้าขาว ๆ นี้ออกจะพบว่า mucosa ข้างใต้มีการอักเสบ เป็นปื้นแดง พบบ่อยมากในเด็กเล็ก ๆ และในคนสูงอายุ ในรายที่เป็นรุนแรงอาจลามไปที่ลิ้นและ pharynx ซึ่งเป็นลักษณะที่พบบ่อยในคนไข้ HIV positive
2. Acute atrophic candidiasis (antibiotic candidiasis) อาจเกิดได้เองหรือเกิดหลังจาก pseudomembrane ของ thrush หลุดออกไป มักพบในคนไข้ที่ได้ antibiotic หลาย ๆ ตัวหรือคนไข้ที่ได้ topical, inhaled หรือ systemic corticosteroid พบบ่อยบริเวณด้านบนของลิ้น
3. Chronic atrophic candidiasis เป็นชนิดที่พบบ่อยที่สุดในคนไข้ใส่ฟันปลอม มักมาด้วย chronic erythema และ edema ของ palate ที่อยู่ใต้แผ่นฟันปลอม คนไข้มักไม่มี
4. Candida cheilosis or perleche มาด้วยผื่นแดง, เปื่อย, แตกเป็นร่อง (erythema, maceration, fissuring) และมีอาการเจ็บมากที่มุมปากทั้งสองข้าง พบบ่อยในคนที่ชอบเลียปากหรือในคนแก่ที่ไม่มีฟันนหรือฟันขบกันไม่ดีทำให้มีน้ำลายค้างที่มุมปากบ่อย ๆ
5. Chronic hyperplastic candidiasis (candida leukoplakia) เป็นฝ้าขาวที่หนาติดแน่นพบในคนไข้ chronic mucocutaneous candidiasis
การรักษา Oral candidiasis
1. แก้ไขปัจจัยที่ส่งเสริมให้เกิดโรค
2. Antifungal treatment
2.1. Local: Nystatin oral suspension 400,000-600,000 unit ให้อมกลั้วคอแล้วกลืนวันละ 4 ครั้งนาน 7-10 วัน
2.2. Systemic : ใช้ในรายที่เป็น chronic form หรือมี esophagitis ร่วมด้วย
Ketoconazole 200-400 mg./day นาน 3-5 สัปดาห์
หรือ Fluconazole 50 mg./day นาน 7-10 วัน
Candida infection ของผิวหนังและ Appendages
1. Intertrigo
เป็นการติดเชื้อ Candida ที่บริเวณซอกพับต่าง ๆ ของร่างกาย มักเกิดจาก Candida albicans พบบ่อยในคนอ้วน ๆ ในคนไข้ที่เป็นเบาหวาน หรือเกิดซ้ำเติมบนผื่นผิวหนังอื่น ๆ เช่น flexural psoriasis, diaper dermatitis, Darrier’s disease เป็นต้น
พบบ่อยบริเวณขอหนีบและใต้ราวนม
ลักษณะผื่นจะเป็นปื้นแดงมีขุยบาง ๆ บางครั้งจะแฉะและเปื่อย แต่ที่สำคัญคือจะพบมีผื่นแดงหรือตุ่มหนองขนาดเล็กกระจายอยู่ที่บริเวณขอบ ๆ ของผื่นเดิม (sattellite lesions)
การวินิจฉัยโรค: จากลักษณะผื่น และการตรวจหาเชื้อจากกล้องจุลทรรศน์จะพบ budding yeast , pseudohyphae และ septate hyphae
การรักษา : topical imidazole cream หรือ topical nystatin cream ทาวันละ 2 ครั้ง ควรให้นานประมาณ 2-3 สัปดาห์
ในรายที่รุนแรงให้ systemic treatment ได้แก่
ketoconazole 200 mg OC x 10 days หรือ 200 mg BID x 5 days
หรือ itraconazole 100 mg/d x 15 days
2. Interdigital Candidiasis
อาจพบบริเวณง่ามมือหรือง่ามเท้า เป็นผื่นขาว ๆ แฉะอาจมีร่องแตกตื้น ๆ (Erosio interdigitalis blastomycetica) มักพบบ่อยที่บริเวณซอกเท้าระหว่างนิ้วที่ 4 และ 5 ของเท้า คนไข้มักจะมีประวัติโดนน้ำมากหรือใส่รองเท้าอบชื้น ต้องแยกจากผื่นที่เกิดจากเชื้อกลากและ Cram negative bacteria
การรักษา: topical imidazole หรือ topical systatin ทาวันละ 2 ครั้ง นาน 2 สัปดาห์ ถ้าต้องใส่รองเท้าอบประจำ อาจช่วยลดความชื้นได้โดยใช้แป้งโรยหรือทา
บริเวณที่เป็นด้วย 2% acetic acid หรือ potassium permanganate 1: 5000 solution
3. Candida paronychia
Infection ของหมวกเล็บ (nail fold) มักพบในคนไข้ที่ต้องโดนน้ำบ่อย ๆ เช่น แม่บ้าน
และพวกที่มี peripheral vascular disease ชอบเป็นที่นิ้วชี้และนิ้วนางได้บ่อยที่สุด
Candidal paronychia มัก involve บริเวณ proximal nail fold อาการจะค่อย ๆ เป็น เริ่มจากมีบวมแดงที่หมวกเล็บทำให้ตัวหมวกเล็บไม่ติดกับแผ่นเล็บ (nail plate) อาจมีหนองใต้หมวกเล็บได้เล็กน้อย ถ้าเป็นนาน ๆ จะทำให้เล็บที่งอกออกมาใหม่มีร่องขรุขระ
การวินิจฉัยแยกโรค : bacterial paronychia มักมี acute onset , involve ที่ lateral nail fold มากกว่า และมีอาการเจ็บปวดมาก
การรักษา : topical imidazole ในรูปของ lotion จะดีกว่า cream ให้ทาที่หมวกเล็บจนกว่าอาการบวมจะหายไป ซึ่งอาจต้องใช้เวลานาน 3-4 เดือน และต้องแนะนำคนไข้ให้หลีกเลี่ยงการโดนน้ำ โดยอาจต้องใช้ถุงมือสวมเวลาทำงาน
ในรายที่มี nail deformity มาก อาจจำเป็นต้องให้ ketoconazole รับประทาน
4. Candida balantitis มักพบในรายที่ภรรยาเป็น vaginal candidiasis ด้วย ลักษณะผื่นเป็นปื้นแดง, เปื่อยแฉะ อาจมีขุยหรือฝ้าขาวบาง ๆ มักเป็นบริเวณ glans penis, prepuce การรักษาต้องหา predisposing factors และรักษาภรรยาไปพร้อมกันด้วย
งครอบคลุมทั้งเชื้อ candida, dermatophyte และเชื้อราตัวอื่น ฟอกตัวเดือนละครั้ง
update 2026
1. ทำความรู้จักกับเชื้อราแคนดิดา (Introduction to *Candida*)
เชื้อราแคนดิดา (โดยเฉพาะ *Candida albicans*) เป็นจุลชีพที่พบได้ปกติในร่างกายมนุษย์ (Normal flora) ตามเยื่อบุต่าง ๆ เช่น ช่องปาก ทางเดินอาหาร และช่องคลอด โดยปกติจะอยู่ในรูปแบบของยีสต์ (Yeast form) ที่ไม่ก่อโรค แต่เมื่อร่างกายมีสภาวะที่ไม่เหมาะสม เชื้อจะเปลี่ยนรูปร่างเป็นสายรา (Hyphae และ Pseudohyphae) ซึ่งมีความสามารถในการรุกรานเนื้อเยื่อและก่อให้เกิดโรคได้
*Candida* species (especially *C. albicans*) are part of the normal human flora found in mucosal surfaces such as the oral cavity, gastrointestinal tract, and vagina. Typically, they exist in a non-pathogenic yeast form. However, under certain conditions, they undergo morphological transformation into hyphae and pseudohyphae, which allows them to invade tissues and cause disease.
* ปัจจัยเสี่ยงและการเกิดโรค (Updated Risk Factors) *
*จากข้อมูลทางการแพทย์ล่าสุด การติดเชื้อแคนดิดาไม่ได้เกิดจากความสกปรกเพียงอย่างเดียว แต่สัมพันธ์อย่างยิ่งกับสภาวะทางระบบร่างกาย ดังนี้:*
*\*According to recent medical data, Candidiasis is not merely a matter of hygiene but is strongly associated with systemic physiological conditions, including:*
- โรคเบาหวาน (Diabetes Mellitus): ระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงส่งเสริมการเจริญเติบโตของเชื้อรา
- ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง (Immunosuppression): เช่น ผู้ป่วย HIV, ผู้ที่ได้รับยาเคมีบำบัด หรือผู้ที่ใช้ยากลุ่ม Corticosteroids
- การใช้ยาปฏิชีวนะ (Broad-spectrum Antibiotics): การใช้ยาปฏิชีวนะเป็นเวลานานจะทำลายแบคทีเรียเจ้าถิ่นที่คอยควบคุมสมดุลเชื้อรา
- การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน (Hormonal Changes): เช่น ระหว่างการตั้งครรภ์ หรือการใช้ยาคุมกำเนิด
- ภาวะอ้วน (Obesity): ความอับชื้นตามรอยพับของผิวหนัง
- การใช้อุปกรณ์ทางการแพทย์ (Indwelling Catheters): เช่น สายสวนปัสสาวะ หรือการให้อาหารทางสายยาง (TPN)
—
2. การติดเชื้อแคนดิดาในช่องปาก (Oral Candidiasis)
การติดเชื้อในช่องปากสามารถแบ่งออกเป็น 5 รูปแบบหลัก ตามลักษณะทางคลินิก:
Oral candidiasis can be categorized into five primary clinical forms based on presentation:
2.1 Acute Pseudomembranous Candidiasis (Oral Thrush)
พบมากในเด็กเล็กและผู้สูงอายุ ลักษณะเป็นฝ้าขาวคล้ายคราบน้ำนมบริเวณกระพุ้งแก้มหรือเพดานปาก หากเช็ดออกจะพบเนื้อเยื่อสีแดงอักเสบอยู่ด้านล่าง
*Most common in infants and the elderly. It presents as white, curd-like patches on the buccal mucosa or palate. If scraped off, the underlying mucosa appears erythematous and inflamed.*
2.2 Acute Atrophic Candidiasis (Antibiotic-induced)
มักเกิดหลังจากการใช้ยาปฏิชีวนะหรือยาพ่นสเตียรอยด์ (Inhaled Corticosteroids) ทำให้สมดุลในปากเสียไป มักพบที่บริเวณลิ้น
*Often occurs following antibiotic use or inhaled corticosteroids, disrupting oral homeostasis. It frequently affects the dorsal surface of the tongue.*
2.3 Chronic Atrophic Candidiasis
พบบ่อยในผู้ที่ใส่ฟันปลอม โดยจะมีอาการแดงและบวมบริเวณเพดานปากใต้แผ่นฟันปลอม
*Commonly seen in denture wearers, presenting as chronic erythema and edema of the palate beneath the denture.*
2.4 Candida Cheilosis (Perleche)
อาการแตกเป็นร่องและอักเสบที่มุมปาก มักพบในผู้สูงอายุที่ไม่มีฟันหรือผู้ที่มีน้ำลายค้างที่มุมปากบ่อยครั้ง
*Characterized by erythema, maceration, and fissuring at the corners of the mouth. Common in elderly patients without teeth or those with excessive saliva accumulation at the commissures.*
2.5 Chronic Hyperplastic Candidiasis (Candida Leukoplakia)
เป็นฝ้าขาวที่หนาและติดแน่น มักพบในกลุ่มผู้ที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร้าเรื้อรัง
*Presents as thick, adherent white patches, often associated with chronic mucocutaneous candidiasis.*
—
3. การติดเชื้อแคนดิดาในช่องคลอดและผิวหนัง (Vaginal and Cutaneous Candidiasis)
3.1 Vaginal Candidiasis (Vulvovaginal Candidiasis)
การติดเชื้อในช่องคลอดทำให้เกิดอาการคัน ระคายเคือง และตกขาวที่มีลักษณะคล้ายนมบูด
*Vaginal infection causes itching, irritation, and a “cottage cheese-like” discharge.*
3.2 Cutaneous Candidiasis (Skin Infection)
การติดเชื้อที่ผิวหนังมักเกิดในบริเวณที่มีความอับชื้น เช่น รอยพับใต้ราวนม รักแร้ หรือขาหนีบ
*Skin infection typically occurs in moist areas such as skin folds, axilla, or inguinal regions.*
—
4. แนวทางการรักษา (Treatment Guidelines)
*การเลือกใช้ยาขึ้นอยู่กับความรุนแรงและตำแหน่งของการติดเชื้อ ดังนี้:*
*\*Treatment selection depends on the severity and location of the infection, as follows:*
4.1 การรักษาเฉพาะที่ (Local/Topical Treatment)
เหมาะสำหรับอาการที่ไม่รุนแรง หรือการติดเชื้อในช่องปากและช่องคลอด
*Suitable for mild infections or localized oral/vaginal candidiasis.*
- Oral Thrush: ใช้ Nystatin oral suspension (400,000-600,000 units) อมกลั้วคอแล้วกลืน วันละ 4 ครั้ง นาน 7-10 วัน
*Use Nystatin oral suspension (400,000-600,000 units), swish and swallow 4 times daily for 7-10 days.*
- Vulvovaginal Candidiasis: สามารถใช้ยาต้านเชื้อรากลุ่ม Azoles แบบทาเฉพาะที่ หรือการรับประทาน Fluconazole 150 mg เพียงโดสเดียว (Single dose) ซึ่งให้ผลการรักษาที่ดีและผู้ป่วยยอมรับได้มากกว่าการทาเฉพาะจุด
*Can be treated with topical azoles or a single oral dose of 150 mg Fluconazole, which offers better patient acceptance than topical preparations.*
4.2 การรักษาด้วยยากิน (Systemic Treatment)
ใช้ในกรณีที่เป็นชนิดเรื้อรัง (Chronic form) หรือมีการติดเชื้อลามลงไปถึงหลอดอาหาร (Esophagitis)
*Indicated for chronic forms or when esophagitis is present.*
- Ketoconazole: (200-400 mg/day) เคยเป็นมาตรฐานเดิม แต่ปัจจุบันมีการพิจารณาใช้ยาอื่นเนื่องจากผลข้างเคียง
*Previously a standard, though other agents are now considered due to side-effect profiles.*
- Itraconazole & Posaconazole: *เป็นทางเลือกสำคัญในกรณีที่เคยรักษาด้วยยาตัวอื่นแล้วไม่สำเร็จ (Treatment failure) โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มีประวัติการติดเชื้อดื้อยา หรือต้องการการรักษาที่มีประสิทธิภาพสูงขึ้น*
*\*Essential alternatives in cases of treatment failure, especially in patients with a history of resistant strains or requiring higher efficacy.*
—
5. สรุปและข้อควรระวัง (Summary and Precautions)
การรักษาที่มีประสิทธิภาพไม่ได้ขึ้นอยู่กับการใช้ยาต้านเชื้อราเพียงอย่างเดียว แต่ต้อง “ควบคุมปัจจัยต้นเหตุ” เช่น การควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดในผู้ป่วยเบาหวาน หรือการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเพื่อลดความอับชื้น
Effective treatment relies not only on antifungal medication but also on “controlling the underlying causes,” such as managing blood glucose levels in diabetic patients or modifying behaviors to reduce moisture.
⚠️ คำเตือน (Warning): การใช้ยาต้านเชื้อรากลุ่ม Systemic (ยากิน) ควรอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ เนื่องจากอาจมีผลต่อตับและปฏิกิริยากับยาอื่น ๆ ที่คุณใช้อยู่
*⚠️ Warning: Systemic antifungal medications should be used under strict medical supervision due to potential hepatotoxicity and drug-drug interactions.*
—
แหล่งอ้างอิง (Citations):
- *CMDT 2022: Mucocutaneous Candidiasis & Fungal Infections.*
- *Pappas PG et al: Clinical practice guidelines for the management of candidiasis: 2016 update by the Infectious Diseases Society of America.*
- *Clinical Overview of Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) & Endocrine Disorders.*
